Του Πανοσιολογιωτάτου Αρχιμανδρίτου Αμβροσίου Ματσά
Ομιλία που εκφωνήθηκε κατά τον Πανηγυρικό Εσπερινό της παραμονής των Θεοφανίων, στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Νικολάου Βόλου.
5/1/2026
Σεβασμιώτατε,
Σεβαστοί πατέρες και αγαπητοί μου αδελφοί,
Σήμερα η Αγία μας Εκκλησία, μας καλεί να σταθούμε μπροστά σε ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της Πίστεώς μας. Εορτάζουμε τα Άγια Θεοφάνεια, δηλαδή τη φανέρωση του Θεού στον κόσμο. Ο Θεός δε μένει πια κρυμμένος, δεν είναι μακριά από τον άνθρωπο, αλλά κατεβαίνει, πλησιάζει, αποκαλύπτεται και γίνεται αντιληπτός από τον άνθρωπο με τα αισθητήριά όργανά του, δηλ. με τα μάτια και τα αυτιά του. Και αυτό δεν το κάνει με δύναμη και επιβολή, αλλά με ταπείνωση, σιωπή και αγάπη.
Ο Χριστός έρχεται στον Ιορδάνη ποταμό και στέκεται ανάμεσα στους ανθρώπους που περιμένουν να βαπτιστούν. Άνθρωποι κουρασμένοι από τη ζωή, άνθρωποι πληγωμένοι από την αμαρτία, άνθρωποι που ζητούν μια νέα αρχή στη ζωή τους. Ο Χριστός δεν ξεχωρίζει τον εαυτό Του από αυτούς, αλλά στέκεται μαζί τους. Μπαίνει μέσα στα ίδια νερά. Και αυτό από μόνο του είναι ένα μεγάλο μάθημα για όλους εμάς.
Σε αυτά τα νερά του Ιορδάνη είναι που ο Κύριος μας καταδύεται, σηκώνοντας στους ώμους Του τη θνητή φύση, αποτέλεσμα της ανθρώπινης αμαρτίας. Έρχεται αθάνατος ως προς την ανθρωπότητα και την Θεότητά Του και την ίδια στιγμή ενδύεται τη θνητότητα του αμαρτωλού κόσμου. Αυτή είναι η αρχή της πορείας Του προς τον Γολγοθά. Αυτή την ημέρα θαυμάζουμε την ατελείωτη αγάπη του Θεού.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει, ότι ο Χριστός δεν κατέβηκε στα νερά για να καθαριστεί, αλλά για να καθαρίσει. Δεν κατέβηκε για να φωτιστεί, αλλά για να φωτίσει. Αυτό ακριβώς κάνει ο Θεός σε κάθε εποχή μέχρι και στις μέρες μας, και θα κάνει μέχρι συντελείας του αιώνος. Κατεβαίνει εκεί όπου ο άνθρωπος πονά, για να του δώσει ελπίδα. Ο Θεός αγαπητοί μου αδελφοί, είναι Θεός που ταπεινώνεται.
Αυτές τις ημέρες ακούμε στίχους από τους Ψαλμούς του Δαβίδ που λένε «ο Ιορδάνης εστράφη εις τα οπίσω», ένα γεγονός που συνέβη κατά τη Βάπτιση του Κυρίου μας, όταν και ανεστράφη η ροή του ποταμού. Ο ποταμός Ιορδάνης ξεκινάει από δύο πηγές, την Ιόρ και την Δάν. Αυτά τα δύο μικρά ποτάμια ενώνονται και σχηματίζουν τον Ιορδάνη, που χύνεται τελικά στη Νεκρά Θάλασσα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος μας αναφέρει, πως ο Ιορδάνης ποταμός συμβολίζει την απαρχή του ανθρωπίνου γένους, από τον Αδάμ και την Εύα (Ιορ και Δαν). Η πορεία τους οδηγεί προς την νέκρωση, που συμβολίζεται με τη Νεκρά Θάλασσα. Ήλθε όμως ο Χριστός και με την Βάπτισή Του ανέστρεψε τη ροή του ποταμού και των ανθρώπων, που πλέον δεν τρέχουν προς τον θάνατο, αλλά προς την αφθαρσία και την αιωνιότητα.
Στα αναγνώσματα της Θείας Λειτουργίας της Κυριακής προ των Θεοφανείων, ακούμε το «Αρχή του Ευαγγελίου Ιησού Χριστού, Υιού του Θεού» από τον πρόλογο του κατά Μάρκον Ευαγγελίου, που αφηγείται την εμφάνιση του Προδρόμου στην έρημο του Ιορδάνου, το κήρυγμά του και την προφητεία του περί του Χριστού. Ο Ιωάννης εβάπτισεν «εν ύδατι», ο «ισχυρότερός» του όμως, που έρχεται «οπίσω» του, θα βαπτίσει τον λαό «εν Πνεύματι αγίω».
Ο απόστολος Παύλος ομιλεί για την «επιφάνειαν της δόξης του μεγάλου Θεού». Αλλού τονίζει, ότι δια του Χριστού «επεφάνη η χάρις του Θεού η σωτήριος πάσιν ανθρώποις». Ο ίδιος πάλι ομιλεί για τον Θεό, που «εφανερώθη εν σαρκί». Κάτω από τις εκφράσεις αυτές του Αποστόλου των Εθνών αναγνωρίζει κανείς τους τόσο γνωστούς στους εθνικούς, όρους «θεοφάνεια» και «επιφάνεια», που σήμαιναν την μεταξύ των ανθρώπων εμφάνιση της θεότητας ή του θεού – αυτοκράτορα, που αναβιβάζεται στον θρόνο ή που έμπαινε θριαμβευτικά σε κάποια πόλη. Στην επιφάνεια των ψευδών θεών και των αυτοκρατόρων, η χριστιανική Εκκλησία αντέταξε την επιφάνεια του αληθινού Θεού και βασιλέως Χριστού, την αληθινή Θεοφάνεια. Ακριβώς δε πάλι στη λατρεία του ηλίου στη Δύση, που νικά κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο το σκότος της νύκτας, η Εκκλησία μας αντιπαρέθεσε τη λατρεία του αληθινού, του νοητού Ηλίου της Δικαιοσύνης, του Χριστού, που ανέτειλε, κατά τον προφήτη Ησαΐα, στον εν σκότει και σκιά καθήμενο κόσμο.
Αυτήν εξ άλλου την προφητεία ο ευαγγελιστής Ματθαίος εφαρμόζει ακριβώς στην έναρξη της δημόσιας δράσης του Χριστού, της επιφανείας Του μεταξύ του λαού Του. Ο Χριστός με το παράδειγμά Του και την εντολή Του για βάπτιση των πιστευόντων, όχι μόνο πλέον «εν ύδατι», όπως ισχύει στην θρησκευτική πρακτική πολλών ανατολικομεσογειακών θρησκειών, όπου το λιγοστό νερό θεωρείται θεόσταλτο καθαρτήριο, αλλά και «εν Πνεύματι αγίω», αναδεικνύει τη μοναδική ιστορική «Επιφάνεια» του Θεού σε μια ιστορία ευθύγραμμη, που δεν επαναλαμβάνεται, σε αντίθεση με την «Επιφάνεια» του ηλίου κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο, που είναι η αποθέωση της κυκλικής φυσικής ροής του κόσμου.
Κατά την ορθόδοξη διδασκαλία το βάπτισμα aαγαπητοί μου αδελφοί, είναι η απαρχή, η πρώτη δημοσία εμφάνιση και ανάδειξη του Ιησού ως Μεσσία και Σωτήρα. Κατ’ αυτό αναγνωρίστηκε η βεβαίωση της υιότητας, από τον εκπρόσωπο της Παλαιάς Διαθήκης, τον προφήτη Ιωάννη τον Πρόδρομο, που είδε το Πνεύμα το άγιον «καταβαίνον και μένον επ’ αυτόν» και που άκουσε τη φωνή του Πατρός «Ούτος εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός, έν ώ ηυδόκησα». Κατά το βάπτισμα εφάνη ο Υιός – Θεός, αλλά και απεκαλύφθη ο Θεός – Τριάς.
Τα Θεοφάνεια όμως, μας θυμίζουν και το δικό μας βάπτισμα. Την ημέρα που κι εμείς φωτιστήκαμε. Την ημέρα που γίναμε παιδιά του Θεού. Όμως πολλές φορές, μέσα στην καθημερινότητα της πόλης, μέσα στο άγχος, στην εργασία μας, στις υποχρεώσεις μας, ξεχνάμε αυτή τη μεγάλη δωρεά του Θεού.
Ο Άγιος Παΐσιος έλεγε ότι ο άνθρωπος σήμερα τρέχει πολύ, αλλά δεν ξέρει πού πάει και γι’ αυτό κουράζεται τόσο. Όταν όμως βάλει τον Χριστό στο κέντρο της ζωής του, τότε ακόμα και τα δύσκολα αποκτούν νόημα.
Αυτό το αντιλαμβανόμαστε και μέσω της Βίβλου, όπου ο Ιορδάνης ποταμός είναι ήδη γνωστός και διαδραματίζει έναν συμβολικό και σημαντικό ρόλο, προτού να γίνει ο ποταμός στον οποίο βαπτίστηκε ο Χριστός. Αποκαλύπτεται ως ο ποταμός που ορίζει τη ”γη της επαγγελίας ”. Το να διασχίσεις τον Ιορδάνη, σήμαινε για τον λαό του Ισραήλ, πως εισέρχεσαι στην εκπλήρωση των υποσχέσεων του Κυρίου. Σήμαινε ότι μπαίνεις στον τόπο όπου ο Θεός θα κατοικήσει με το λαό Του, παρέχοντάς του τις ατελεύτητες ευλογίες της παρουσίας Του. Στην Καινή Διαθήκη, με την πνευματική και μυστική τώρα πια εκπλήρωση του Παλαιού, το να διασχίσεις τον Ιορδάνη σημαίνει ότι εισέρχεσαι στη Βασιλεία του Θεού, σημαίνει ότι έχεις εμπειρία της πληρότητας της ζωής του μέλλοντος αιώνος. Το γεγονός ότι ο Μωυσής δεν ευλογήθηκε να διασχίσει τον Ιορδάνη, έγινε σύμβολο του γεγονότος ότι ο Νόμος από μόνος του, δεν μπορούσε να σώσει τον Ισραήλ και τον κόσμο.
Έπρεπε να υπάρξει ο Μεσσίας, ο Σωτήρας Χριστός, που οδηγεί το λαό διά μέσου του Ιορδάνη και τον εισάγει στη γη της επαγγελίας, συμβολίζοντας και υποδεικνύοντας έτσι τη λυτρωτική ενέργεια του Χριστού, στη διαθήκη της χάριτος.
Ο καθένας από εμάς αγαπητοί μου αδελφοί, έχει να διασχίσει τον δικό του Ιορδάνη. Έχει τα δικά του δύσκολα νερά. Ασθένειες, οικονομικές δυσκολίες, οικογενειακά προβλήματα, μοναξιά και άλλα πολλά στην καθημερινότητά του. Ο Χριστός όμως σήμερα, μας δείχνει ότι μπαίνει σε αυτά τα νερά και μας καλεί να Τον εμπιστευθούμε, ώστε να μας οδηγήσει στην Ουράνια Βασιλεία.
Αντιλαμβανόμαστε συνεπώς, πως μόνο διαμέσου του Χριστού και μέσω της Εκκλησίας μπορούμε να γίνουμε μέτοχοι της Σωτηρίας μας. Λέμε πολλές φορές ”είμαι κοντά στην Εκκλησία ή είμαι κοντά στον Χριστό”. Το νόημα είναι να είμαστε μέσα στην Εκκλησία και να έχουμε μέσα μας τον Χριστό. Αυτό είναι πολύ σημαντικό αν το αντιληφθούμε, διότι η ζωή μέσα στην Εκκλησία και η ζωή μαζί με τον Χριστό είναι που σώζουν τον άνθρωπο.
Ο Χριστός βαπτιζόμενος, με την κατάδυσή Του έλαβε όλη την αμαρτωλότητα του ανθρωπίνου γένους και με την ανάδυσή Του σήκωσε στους ώμους Του, το βάρος της Σωτηρίας μας, ενδεδυμένος τη θνητότητα του κόσμου. Η μέρα λοιπόν της Βαπτίσεώς Του, γίνεται η αρχή της πορείας Του προς τον Γολγοθά.
Αυτή λοιπόν η ανθρώπινη φύση του Χριστού, που αποτελεί την προαπαιτούμενη συμμετοχή του ανθρωπίνου γένους στο σωτηριώδες έργο του Θεού, είναι ο λόγος που έρχεται και μας σώζει. Το αποκορύφωμα της Θείας Οικονομίας για την Σωτηρία μας, θα έλθει στον Γολγοθά, όταν ο Χριστός θα πει, «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Θα είναι η στιγμή που ο Θεός, όπως ήταν ενδεδυμένος την ανθρώπινη φύση Του, θα έχει χάσει την επαφή Του με τον Πατέρα, μετέχοντας στο πεπρωμένο της ανθρωπότητας. Αυτή λοιπόν είναι η έσχατη πράξη Θεϊκής αγάπης.
Καλούμαστε λοιπόν, εντός των ορίων της αμαρτωλής και θνητής φύσης μας, να βαστάξουμε τα βάρη ο ένας του άλλου στη ζωή και στον θάνατο, διότι αυτό θα μπορούσαμε να πούμε, πως είναι ο ορισμός της Εκκλησίας.
Τα Θεοφάνεια, ως απαρχή του Γολγοθά, μας καλούν σε μετάνοια. Όχι σε φόβο. Σε αλλαγή καρδιάς. Να δούμε τη ζωή μας με ειλικρίνεια και να πούμε: «Κύριε, βοήθησέ με να αλλάξω». Αυτό έκαναν όλοι οι Άγιοι και γι’ αυτό αγιάστηκαν. Ο κόσμος γύρω μας αγαπητοί μου αδελφοί, έχει ανάγκη από φως. Όχι από λόγια πολλά, αλλά από ανθρώπους που ζουν με πίστη, με υπομονή και με αγάπη. Τα Θεοφάνεια μας καλούν να γίνουμε κι εμείς μικρά φώτα μέσα στο σκοτάδι του κόσμου.
Είθε λοιπόν Σεβασμιώτατε, Σεβαστοί πατέρες και αγαπητοί μου αδελφοί, το φως των Αγίων Θεοφανείων που φώτισε τους Αγίους, να φωτίσει και εμάς. Να αγιάσει τα νερά της ζωής μας και να μας οδηγήσει στην Σωτηρία.
Αμήν.
