(ΑΙΓΙΟ 25 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1826)
Σεβασμιώτατε
Κύριοι εκπρόσωποι των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών.
Αδελφοί μου αγαπητοί.
« Πολυαγαπημένοι μου αδελφοί … ο Κύριος σας αναγγέλει διά του στόματός μου το τέλος των ημερών των δακρύων και των δοκιμασιών. Η φωνή Του είπε ότι θα είσθε ο στέφανος του κάλλους Του και το διάδημα της Βασιλείας Του… και η έκπαλαι ευσπλαχνία του Κυρίου θα επισκιάση τον λαόν Του….Να είσθε, λοιπόν, αγαπημένοι, ω γένος των Ελλήνων…δύο φορές δοξασμένοι από τους πατέρες σας. Οπλισθείτε με τον ζήλον του Θεού (και κανείς) μην καταισχύνη τα Ιερά της πίστεώς του και την Πατρίδα του…»
Με τους ηρωικούς λόγους του στις 20 Μαρτίου 1821, ο Εθνεγέρτης επίσκοπος Παλαιών Πατρών Γερμανός εξαπολύει τους γενναίους επαναστάτες από τα Καλάβρυτα στην πόλη των Πατρών. Αν αυτή η ευλογία των αγωνιστών είναι η αρχή του ένοπλου αγώνα, η μυστική συνέλευση της Βοστίτσας είναι το πολιτικό θεμέλιο της παλιγγενεσίας. Όπως έχει γραφεί, πριν την ανάληψη ένοπλης δράσης , προηγείται ο πολιτικός σχεδιασμός, μια πρώτη «υβριδική» εθνοσυνέλευση. Το πνεύμα των μυστικών αυτών συζητήσεων και αποφάσεων, λίγο αργότερα αποτυπώθηκε αναπτυγμένο στα πρώτα ελληνικά συντάγματα.
Οι προβληματισμοί, οι δισταγμοί , η συντονισμένη μαχητικότητα από τη μια και οι παράφοροι ενθουσιώδεις παρορμητισμοί ισορροπήθηκαν, στις αποφάσεις της Βοστίτσας, από τον πραγματικό και αδιαφιλονίκητο ηγέτη της Παλιγγενεσίας Επίσκοπο Γερμανό. Στο πρόσωπό του επιβεβαιώνεται ο λόγος «η ιστορία δεν παραγράφεται δεν διαγράφεται και δεν ξαναγράφεται». Μέσα από τους λόγους του στους εν δυνάμει επαναστάτες διακρίνει κανείς τον βαθύτερο εαυτό του Γερμανού, την πεμπτουσία της εθνικής του αυτοσυνειδησίας σε τρεις έννοιες : Προσήλωση στο σκοπό,σύνεση και ευθύνη, ενότητα και επιτυχία. Ας προσπαθήσουμε να τις εξετάσουμε δι’ολίγων.
Καταρχήν, σκοπούς ή στόχους θέτει κάθε άνθρωπος, πόσο μάλλον ένας αληθινός ηγέτης, διαθέτοντας μια εσωτερική ισορροπία, μια αυτογνωσία, η οποία περιγράφει τα όρια και τις αντικειμενικές δυνατότητες του. Για να μπορεί να το κάνει κανείς αυτό χρειάζεται ήθος, διαμορφωμένο χαρακτήρα, προσωπικότητα. Και την προσωπικότητα τη σχηματοποιεί η μόρφωση, η παιδεία, η έμπρακτη αρετή. Ο Γερμανός, από νωρίς ήταν ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος χάρη στον πνευματικό του δεσμό με τον Εθνοιερομάρτυρα Οικουμενικό Πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε΄, ο οποίος τον μύησε στο μοναδικό κυρίαρχο σκοπό κάθε χριστιανού σε κάθε εποχή και στις οιεσδήποτε συνθήκες: Να γνωρίσει, να αγαπήσει και να ενωθεί ακατάλυτα με τον Δημιουργό και Θεό του. Μορφώθηκε στη Δημητσάνα και τη Σμύρνη και διδάχθηκε από τον γέροντά του Άγιο Γρηγόριο Ε΄ τις βασικές αρετές, διαμορφώνοντας με τη χάρη του Θεού την πνευματική του φυσιογνωμία.
Ελεύθερος και δυναμικός ο Γερμανός μπορούσε να ορίζει τους βασικούς στόχους της ζωής του μέσα στο πλαίσιο της εκπλήρωσης του θελήματος του Θεού και της εν Χριστώ σωτηρίας. Η προσήλωση στο σκοπό επιβάλλει σταθερή μα και δύσκολη πορεία εμπρός και προς τα υψηλά, χωρίς αμφιταλαντεύσεις, οπισθοχωρήσεις και παλινωδίες. Ο κατασταλαγμένος σκοπός είναι μοναδικός δρόμος, μονότροπη ζωή · αν το βλέμμα στρέφεται σε καθετί διαφορετικό , διασπάται η προσοχή και η συνοχή του εσωτερικού μας κόσμου, μας διχάζει και μας οδηγεί στην αποτυχία των οραματισμών, στη διάψευση των ονείρων. Ο σκοπός χρειάζεται πίστη και πείσμα κατά πάντα και διά πάντα.
Ο Γερμανός, προσηλωμένος απαρέγκλιτα στο σκοπό, προβλήθηκε από το Θεό στην εκκλησιαστική ιεραρχία, έγινε ποιμενάρχης και παρηγορητής του κατατρεγμένου λαού, συντηρώντας το όνειρο μιάς ελεύθερης και χριστιανικής πατρίδας. Ακριβώς αυτό διασώζουν οι λόγοι του στους επαναστάτες, όπου κυρίαρχες λέξεις είναι «ο Κύριος», «ο Σταυρός», «το θέλημα του Ουρανού», «η θεοδώρητη Ελευθερία». Όλοι οι ενδιάμεσοι σταθμοί (εθνική Αφύπνιση-Ξεσηκωμός, Επανάσταση, Απελευθέρωση) προσαρμόζονται στον κύριο σκοπό : να εκπληρωθεί το θέλημα του Θεού. Αυτό ανέδειξε το ’21 μια διαφορετική, μια «αγιασμένη» επανάσταση -όπως έλεγε ο Φώτης Κόντογλου- μαρτυρημένη μέσα από πλήθος γεγονότων και προσώπων.
Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός απέδειξε με την όλη στάση του στη συνέλευση της Βοστίτσας, πόσο σημαντικό προσόν για έναν ηγέτη είναι η σύνεση και η συναίσθηση της ευθύνης. Σύνεση σημαίνει αυτοσυγκράτηση, συντονισμένη δράση , προγραμματισμός, προοπτική, καίριες παρεμβάσεις, όχι εντυπωσιασμοί, ασυγκράτητοι αυθορμητισμοί, ενθουσιώδη άλματα, που καταλήγουν συχνά σε αποτυχίες. Η σύνεση είναι επίγνωση των καταστάσεων και μεθόδευση για επίτευξη στόχων, κίνηση σε «χαμηλούς τόνους» και σταθερό χτίσιμο της επιτυχίας. Η σύνεση και η διάκριση αποτελούν μέγιστες αρετές της πνευματικής ζωής και βασικές αρχές μιάς οργανωμένης και ήρεμης καθημερινότητας. Στη Βοστίτσα επεκράτησε η σύνεση του Γερμανού για να τεθούν όρια και κανόνες ώστε το μεγάλο ζητούμενο, το «ποθούμενον» κατά τον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό, να μην ξεπέσει σε μια επιπόλαια και απαράσκευη εξέγερση, που θα προκαλούσε μια ακόμη αποτυχία.
Στο σημείο αυτό πρέπει να προσεχθεί και μια λεπτομέρεια της σύνεσης του Γερμανού : η δικαιολογημένη αγανάκτηση των υπόδουλων από τα δεινά της τυραννίας μπορεί να οδηγούσε την επάνασταση σε παρορμητισμό και αντεκδίκηση. Η μεθοδική προετοιμασία και η προσήλωση στο σκοπό «για του Χριστού την Πίστη την αγία και της Πατρίδος την ελευθερία» , διαφοροποιούσε την Εξέγερση των Ελλήνων από τον συχνά εκδικητικό χαρακτήρα, των λεγομένων κοινωνικών επαναστάσεων. Επιπλέον, η πρόταξη της εμπιστοσύνης στο Θεό και μόνον, απάλλαξε τους επαναστατημένους από την αναζήτηση ξένων προστατών ή υποστηρικτών, μια ελπίδα που ως τότε -δυστυχώς και μετέπειτα- διαψεύστηκε οικτρά. Το «ανάδελφον» έθνος των Ελλήνων προδόθηκε πλειστάκις από τους φερόμενους φίλους, που άκοπα υποσχόντουσαν αλλά τίποτα δεν έδωσαν, παρεκτός ψεύτικες φιλοφρονήσεις και ανέξοδες διαβεβαιώσεις.
Η σύνεση του Γερμανού πήγαζε από την ευθύνη για τη σωτηρία κάθε ψυχής, που επωμίζεται ο οιοσδήποτε καλός ποιμένας της ποίμνης του Χριστού, όταν παραδίδει «την ψυχήν αυτού υπέρ των προβάτων». Αυτό έκανε πράξη, λίγους μήνες μετά ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄ αυτοθυσιαζόμενος «ίνα μη το Γένος απωλεσθή». Με αυτή τη συναίσθηση της ευθύνης απέναντι στον τυραγνισμένο λαό, οι πρόκριτοι της Βοστίτσας παρακινήθηκαν από το Γερμανό να «μην πάρουν στο λαιμό τους το Γένος» και το ανάθεμα μιάς γενικής σφαγής των χριστιανών.
***
Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός υπήρξε ο πρωτεργάτης της σύμπνοιας των αγωνιστών και της ομοψυχίας του λαού , τοποθετώντας τους πάντες κάτω από τη σημαία του Σταυρού , δηλ. του παγκόσμιου συμβόλου της θυσίας και της ενότητας. Είναι κατεξοχήν χαρακτηριστικό γνώρισμα ενός αληθινού ηγέτη, να παρακάμπτει τις προσωπικές του επιδιώξεις ή φιλοδοξίες και χωρίς ισχυρογνωμοσύνη να δίνει το παράδειγμα σε όλους, για να προτάξουν το κοινό συμφέρον.
Η ενότητα σφυρηλατείται με την τιθάσσευση των εγωισμών και την ανάδειξη μόνον των ομοιοτήτων, όχι των διαφορών. Στην διαμόρφωση μιάς εθνικής αυτοσυνειδησίας και μιάς κοινωνικής ευθύνης, δεν βοηθούν οι ιδιορρυθμίες, οι διαφορετικότητες, αλλά ο,τι δημιουργεί «κοινόν ήθος» , μας ενώνει. Συνήθως μετά από έντονες συγκρούσεις ή διαπληκτισμούς, αναρωτιόμαστε από που ξεκίνησε η διαφωνία , καταλήγοντας στην ίδια τραγική και γελοία αιτία: τους αθεράπευτους εγωισμούς. Η αίσθηση της ανωτερότητας, της αυτάρκειας, του αλάθητου και της παγγνωσίας , γεννούν διχόνοια και ζηλοφθονία.
Αυτά συνάντησε ο Γερμανός και «μάτωσε» για να οδηγήσει σε κοινή απόφαση και ομογνωμία τους προεστούς στη Βοστίτσα. Σημαντικός ήταν ξανά ο ρόλος του, όταν άρχισαν οι διενέξεις και αντιθέσεις μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών κατά τη διάρκεια του αγώνα. Ο Γερμανός προσπάθησε, ως άνθρωπος του Θεού και λειτουργός της Εκκλησίας , να μείνει έξω από τις διχοστασίες και να παίξει συμβιβαστικό και συμφιλιωτικό ρόλο. Σε πολλές όμως περιπτώσεις ήταν τόσο ισχυρά τα μίση, ώστε τούτο γινόταν όχι μόνο δύσκολο, αλλά σχεδόν αδύνατο. Όταν γύρισε στην επαναστατημένη πατρίδα το 1824, με άδεια χέρια και πολλές απογοητεύσεις από τις αυλές των ισχυρών της Ευρώπης, ύστερα από διετή επαιτεία βοήθειας στην Επανάσταση, βρήκε ξανά τους αγωνιστές διχασμένους και το λαό βυθισμένο σε εμφύλιο πόλεμο. Τους μίλησε και πάλι για ταπείνωση και μετριοπάθεια, αρετές, που ενισχύουν την ενότητα. Η ενοποιός στάση του τον ανέδειξε πρόεδρο της Γ΄Εθνοσυνέλευσης της Επιδαύρου στα 1826, αλλά ο επισυμβάς θάνατός του, στέρησε το Έθνος από τις σπουδαίες υπηρεσίες του.
Η ενότητα του λαού μας είναι ένα ακατάπαυστο άθλημα, ένα συνεχές διακύβευμα σε κάθε περίσταση του εθνικού μας βίου. Όπως στην πνευματική ζωή χωρίς ταπείνωση διχάζεται ο εσωτερικός μας κόσμος και διασπάται η κοινωνία με το Θεό, τον πλησίον και τον κόσμο, έτσι και στην ιστορία οι Έλληνες, ταπεινοί μεγαλουργούν και ενωμένοι διαπρέπουν σε όλα τα πεδία: από τις εθνικές μας διεκδικήσεις και τα απαράγραπτα εθνικά μας δικαιώματα, έως τις επιστήμες, την πρόοδο και την ευημερία. Ο Γερμανός και εδώ μας δείχνει το δρόμο με το υποδειγμα της ζωής του παραλλάσσοντας ελαφρά το λόγο του Χριστού : «ίνα πάντες εν ώσιν εν αληθεία και εν ελευθερία».
***
Ίσως, ο επίλογος των σκέψεων που ακούσθηκαν, πρέπει να διατυπωθεί και πάλι από τον προεξάρχοντα της σημερινής μας πανηγυρικής συνάξεως, τον Εθνεγέρτη Δεσπότη των Πατρών, τον χιλιοτραγουδισμένο από τη λαική μούσα, τον θρυλικό Γερμανό. Τα λόγια του κατά την ευλογία των επαναστατών και η προτροπή του στους αγωνιστές ας γίνουν εφαλτήριο πνευματικών ανατάσεων και ας εντυπωθούν στις ψυχές των Πανελλήνων: «…Εμπρός λοιπόν ας συντρίψωμεν τα δεσμά ως κληρονόμοι μεν Θεού, συγκληρονόμοι δε Χριστού. Άλλοι θα σας μιλήσουν διά την δόξαν των προγόνων σας. Εγώ όμως θα σας επαναλάβω το όνομα του Θεού, προς τον οποίον οφείλομεν αγάπην ισχυροτέραν και από τον θάνατον. Ο Κύριος θα εκατονταπλασιάση το θάρρος σας! διότι καλείσθε να υπερασπισθείτε αυτό τούτο το θέλημα του Ουρανού! Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος να είσθε ευλογημένοι και συγκεχωρημένοι από πάσας τας αμαρτίας σας.»
